Magdalena Katarzyna Bajor, Niedom [Marginesy]

 

Lubię dawać szanse literackim debiutom, jeśli coś mnie w nich zaintryguje. Niedom Magdaleny Katarzyny Bajor przyciągnął mnie tytułem. Czym jest dom, rozumiemy intuicyjnie. A czym jest niedom? Tu już otwiera się pole do interpretacji, które bardzo chciałam zgłębić.

Zaraz po wojnie Helena i Henryk pakują swój skromny dobytek i ruszają z Małopolski na ziemie odzyskane. Osiadają w Strupicach koło Jeleniej Góry. Mają nadzieję, mają siebie, czekają na drugą córkę.

Ale Dolny Śląsk tuż po wojnie to tygiel, w którym mieszają się języki, zwyczaje i traumy ludzi zewsząd – i w którym nowa Polska okazuje się inna od tej wymarzonej. Powojenny chaos i groźna mieszanka ludzkich postaw, lęków i krzywd doprowadzają do tragedii, która okazuje się trudniejsza do zniesienia, niż sama wojna. Jej ciężar przechodzi na kolejne pokolenie.

Choć akcja rozgrywa się głównie na Dolnym Śląsku, "Niedom" opowiada o doświadczeniach, które mogły wydarzyć się wszędzie tam, gdzie historia wystawiła ludzi na próbę. Marzenia bohaterów nie sięgają wielkości ani chwały, lecz sprowadzają się do najprostszego i zarazem najtrudniejszego pragnienia, by po prostu żyć.

To powieść o tym, czym jest dom, który trzeba stworzyć i który się traci, o więzi matki i dziecka, o fiasku, o nadziei budowanej uparcie na gruzach. O tym, że skutki każdej wojny – tej dawnej i tej dzisiejszej – trwają długo po tym, gdy milkną strzały.

Wiele już powstało powieści o ziemiach odzyskanych, ale - jak się okazuje - można wciąż podjąć temat na swój własny, przefiltrowany przez własną wrażliwość sposób. I w tym debiucie autorka udowadnia, że potrafi to zrobić w sposób ciekawy. Oryginalne jest, że nie skupia się na losach ludzi, których do przeprowadzki zmusiła zmiana przebiegu granic po II wojnie światowej. Tym razem bohaterowie chcą wykorzystać szansę od  losu na lepsze życie, uciekając przed biedą i głodem.

Ta historia jest rodzinną sagą, choć w małej skali, nieprzegadaną, a jednocześnie treściwą. Wychodzi od Henryka i Heleny i sięga ich córek, momentami odwołując się do rodzinnych korzeni i sieci innych powiązań relacyjnych.

Z jednej strony miejsce akcji ma znaczenie. Bo na Dolnym Śląsku krzyżują si e drogi repatriantów, migrantów wewnętrznych i ludności mieszkającej tu od pokoleń. Są niedawni "wrogowie", którzy większy związek czuli z tą ziemią niż nominalnym krajem i próbowali na miejscu pozostać. Są też ci, którzy od korzeni zostali odcięci. Mieszają się nacje, gwary, sposoby na życie. I w tym tyglu krzepnie nowa-stara codzienność w burzliwych i wciąż niebezpiecznych czasach.

Z drugiej strony ta część historii, która mówi o ludziach budujących swoje życie, walczących o lepszą przyszłość, mogłaby wydarzyć się wszędzie. Bo chaos po wojnie i niewyrównane rachunki krzywd dotyczą nie tylko ziem odzyskanych. A prości ludzie próbują w tych wszystkich polityczno-społecznych zawirowaniach budować swoją przyszłość.

Autorka świetnie wplata w historię bohaterów te wszystkie niełatwe doświadczenia mieszkańców Dolnego Śląska. Wspomina o wypędzonych i o tych, którzy zostali, skazani na ostracyzm i nienawiść. Pokazuje bariery pomiędzy ludnością napływającą z różnych regionów Polski, które przenikają nawet do świata dziecięcych interakcji. Pokazuje, jak przemiany przenikają do codzienności zwykłych ludzi. Takich detali, które budują koloryt opowieści, jest tu naprawdę sporo.

Uwiódł mnie też język opowieści, niespieszna, czasem oniryczna narracja. Rozmyślne balansowanie między dosłownością a niedopowiedzeniem. Do tego doceniam psychologiczną wiarygodność postaci, umotywowanie ich wyborów życiowych, działań i zaniechań w indywidualnych doświadczeniach. Ta książka wydaje się precyzyjna, ale nie czuć w niej chłodnej kalkulacji obliczonej na konkretny efekt. To starannie budowana przestrzeń do rozważań, w której wybrzmiewają fikcyjne, ale prawdopodobne, historie ludzi.

Niedom jest poniekąd opowieścią o rodzinie, o więziach, tych silnych i tych niestabilnych. Jest o domu w sensie dosłownym, ale bardziej metaforycznym - jako o miejscu zakorzenienia, miejscu, w którym czujemy się bezpiecznie. I w tym odniesieniu niedom jest o braku poczucia przynależności i o braku stabilizacji, oraz o wszystkim tym, co na te braki wpływa. O osobistych tragediach i zawirowaniach politycznych. A także o tym, że niezależnie od doświadczeń, każdy ten dom raz za razem próbuje odbudować z gruzów. Pięknie napisana, ciekawa i skłaniająca do refleksji.

Autor: Magdalena Katarzyna Bajor
Tytuł: Niedom 
Wydawca: wydawnictwo Marginesy

Egzemplarz recenzencki