Kamil Janicki, Polskość. Prawdziwa historia tego, kim jesteśmy [Wydawnictwo Poznańskie]

 

Uwielbiam książki Kamila Janickiego. Za każdym razem, gdy po nie sięgam, czuję satysfakcję z lektury, a całkiem szeroki wachlarz podejmowanych przez autora tematów sprawia, że czytelnicy mają możliwość poszerzania swoich horyzontów dzięki wartościowym, merytorycznym, ale i przystępnym książkom. Tym razem autor proponuje nam Polskość. Prawdziwą historię tego, kim jesteśmy i jest to ciekawa lektura.

Co naprawdę wynieśliśmy z folwarku, sejmiku i ambony?

Kamil Janicki, autor głośnej trylogii o dawnej Rzeczpospolitej – „Pańszczyzny”, „Warcholstwa” i „Dziesięciny” – tym razem nie patrzy w przeszłość, tylko w lustro. Kim jesteśmy? Dlaczego jesteśmy tacy? Skąd wzięły się cechy, które składają się na nasz „charakter narodowy”?

Nieufność, w której Polacy biją europejskie rekordy, narodziła się w systemie pańszczyźnianego donosicielstwa. Kombinatorstwo wyrosło z chłopskich strategii ogrywania pana. Ale skąd nasz kult silnej ręki – i dlaczego co drugi Polak woli „silnego przywódcę” od demokracji? Skąd przekonanie, że to my jesteśmy najgościnniejszym narodem świata? Odpowiedzi na te pytania nie ograniczają się do jednej epoki: Janicki szuka ich w pańszczyźnianym folwarku, w szlacheckim sejmiku, pod amboną przedrozbiorowego Kościoła, ale też w piłsudczykowskiej propagandzie i w PRL-owskich kolejkach.

Tym razem narzędziem Janickiego nie jest archiwum, lecz statystyka: analizuje wyniki dziesiątek międzynarodowych sondaży i konfrontuje je z naszą historią, by zbadać, czym naprawdę różnimy się od reszty Europejczyków.

W poprzednich książkach Janicki obnażał naszą przeszłość – a teraz pokazuje, ile z niej w nas zostało.

Myślę, że to chyba najtrudniejsza do oceny książka autora. Ale pomysł na temat - bardzo ciekawy. Janicki, który dotąd skupiał się na różnych wycinkach naszej przeszłości, teraz spogląda na... współczesność. Nie jest więc to książka stricte historyczna, a praca z pogranicza publicystyki, której tematem jest rozprawa z naszymi własnymi wyobrażeniami o tym, czym jest polskość.

Janicki stara się spojrzeć na temat możliwie szeroko. Zaczyna od przywołania wykazanej w badaniach trudności respondentów, do szczegółowego określenia tego, co czyni ich Polakami. Mimochodem zmusza też czytelnika, do odpowiedzi na to pytanie, co - jak przypuszczam - dla wielu okaże się trudne.

Dalsza część książki to właściwie "przegląd polskich mitów", a dokładniej wyłuskanie cech, zachowań i zalet, które często wymieniamy, mówiąc o polskości i myśląc o tym, jak postrzegają nas inni. I te nasze wyobrażenia o sobie konfrontuje autor ze statystykami i najróżniejszymi badaniami socjologicznymi. Wiele tych kwestii (jak choćby ta o przysłowiowej polskiej gościnności) tego zderzenia z faktami nie wytrzymuje, a przynajmniej mocno chwieje się w posadach. 

Bardzo doceniam, że każda teza autora jest poparta odwołaniem do badań. Zresztą te tezy rodzą się same na styku konfrontacji kulturowych i historycznych wyobrażeń z badaniami. Język całości jest wyważone, a całość angażująca, także emocjonalnie, bo jednak jesteśmy wrażliwi na swoim punkcie.

I tu właśnie rodzi się problem z oceną książki. Bo ona zderza wyobrażenia z wynikami badań, ale nie ma tu wielu wniosków. Nie ma "zaleceń na przyszłość", bo w końcu jak tu zalecać wypracowywanie modelu polskości, kiedy taki jest trudny do uchwycenia. Sam temat jest zresztą dość kontrowersyjny, a porzekadło mówi, że "nie można być prorokiem we własnym kraju". A przecież znacznie łatwiej formułować wnioski w wyniku obserwacji przeszłości, niż z obserwacji na żywym organizmie. Wszak zmieniamy się my, zmienia kultura i edukacja, więc i sama polskość ulega ciągłym przemianom. 

Bardzo to frapująca lektura, która pozostawia czytelnika z masa pytań bez odpowiedzi. Ale fakt, że do poszukiwań tych odpowiedzi skłania, jest niewątpliwie zaletą.

Autor: Kamil Janicki
Tytuł: Polskość. Prawdziwa historia tego, kim jesteśmy 
Wydawca: Wydawnictwo Poznańskie

Egzemplarz recenzencki